થોડા દિવસો અગાઉ વિશ્વવિખ્યાત બિઝનેસમેન ઈલોન મસ્કે કહ્યું કે ‘એઆઈ ફ્રેન્ડ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મિત્ર) એકલવાયા કે શરમાળ માણસો માટે એક સારો વિકલ્પ બની શકે.’ આ વાત તેમણે તેમના દીકરાના સંદર્ભમાં કહી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘મારા દીકરાને શીખવામાં થોડી મુશ્કેલી પડે છે અને મિત્રો બનાવવામાં પણ તકલીફ પડે છે. એટલે મને વિચાર આવ્યો કે તેના માટે એઆઈ ફ્રેન્ડ ખરેખર સારો વિકલ્પ બની શકે. જો તમારી પાસે એવો એઆઈ ફ્રેન્ડ હોય જે બધું જ યાદ રાખે. તમારી તેની સાથે થયેલી બધી વાતો, તમે અત્યાર સુધી જે કંઈ કર્યું હોય, જે કંઈ વાંચ્યું હોય એ બધું જ યાદ રાખે તો તે તમને કોઈ પણ કરતાં વધુ સારી રીતે ઓળખશે. કદાચ તમારી જાત કરતાં પણ વધારે! મને લાગે છે કે આ વાત વાસ્તવમાં સાકાર બની શકે. અને એઆઈ ફ્રેન્ડ ભવિષ્યમાં ઘણા લોકો માટે સાચો સાથીદાર પણ બની શકે.’ મસ્કે એમ પણ કહ્યું હતું કે ‘મારા દીકરાની જેમ બીજા ઘણાને મિત્રો બનાવવામાં અને શીખવામાં તકલીફો પડે છે. આ સ્થિતિ આજે વિશ્વભરમાં અનેક બાળકો અને ટીનેજર્સમાં જોવા મળે છે. ઘણાં બાળકો કે ટીનેજર્સ સ્કૂલમાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે સરળતાથી હળીમળી શકતા નથી. આવા લોકો માટે એક સ્થિર, સહાનુભૂતિસભર અને સતત ઉપલબ્ધ હોય એવો મિત્ર મેળવવાનું મુશ્કેલ બની જાય છે, પરંતુ એઆઈ ફ્રેન્ડ આ ખાલીપો પૂરો કરી શકે. એઆઈ ફ્રેન્ડ એવી રીતે વિકસાવવામાં આવે કે તે વ્યક્તિ સાથે થયેલી બધી વાતો તો યાદ રાખે જ, પરંતુ તેની સાથે મિત્રતા કરનારી વ્યક્તિની પસંદગીઓ, તેનો રસ, તેને કઈ વસ્તુઓથી ડર લાગે છે, તેનાં સપનાં શું છે એ બધું અને સાથે તેની ભાવનાઓને પણ સમજે તો તે વ્યક્તિને તે ખૂબ નજીકથી ઓળખી શકે.’ જોકે, એક મોટો સવાલ એ છે કે એઆઈ ફ્રેન્ડ શું માનવીય મિત્રનો વિકલ્પ બની શકે? કારણ કે એઆઈ ફ્રેન્ડ શબ્દો સુધી જ મર્યાદિત રહી જશે. એટલે કે માણસ દિલથી વાત કરશે અને સામે ડેટા જવાબ આપશે! જ્યારે આપણા વાસ્તવિક અને સાચા મિત્રો હોય એ માત્ર શબ્દો સુધી મર્યાદિત નથી રહેતા. એમાં લાગણી, સ્પર્શ, સાથે વિતાવેલો સમય, યાદો અને સંવેદનશીલ વાતોનો પણ સમાવેશ થતો હોય છે. જેમ કે કોઈ વ્યક્તિના માતાપિતા કે કુટુંબના કોઈ સભ્યની અચાનક તબિયત બગડે અને તેને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની સ્થિતિ આવે એ વખતે મિત્રો તેને સધિયારો આપવા પહોંચી જાય અને કહે કે મુંઝાતો નહીં, સારવારનો બધો ખર્ચ અમે ઉઠાવી લઈશું અથવા લગ્નપ્રસંગે કે બીજા કોઈ પણ પ્રસંગે સાચા મિત્રો તન, મન, ધન અને વાહનથી અડીખમ ઊભા રહેતા હોય છે. એવું એઆઈ ફ્રેન્ડના કિસ્સામાં શક્ય ન બની શકે. કોઈ યુવાન તેની ગર્લફ્રેન્ડ સાથે કોઈ સાંજે દરિયાકિનારે જઈને બેસીને સૂર્યાસ્ત થતો જોવાનો આનંદ માણતો હોય, પણ એવું એઆઈ ફ્રેન્ડના કિસ્સામાં ન બની શકે. કોઈ યુવાન કોઈ સંજોગોમાં અત્યંત વિચલિત થઈ ગયો હોય, ભયંકર માનસિક તણાવ અનુભવતો હોય ત્યારે એકાંતમાં પોતાની ગર્લફ્રેન્ડના ખોળામાં માથું નાખીને પડ્યો હોય અને તેની ગર્લફ્રેન્ડ તેના ગાલ પર સ્પર્શથી તેને સધિયારો આપતી હોય કે તેના વાળમાં હાથ ફેરવતી હોય અથવા તો કોઈ ગર્લફ્રેન્ડ તેના બોયફ્રેન્ડના ખભે માથું મૂકીને રડી લેતી હોય એવું એઆઈ ફ્રેન્ડના કિસ્સામાં તો શક્ય બની શકે નહીં. જોકે, એઆઈ ફ્રેન્ડના કેટલાક ફાયદા પણ છે. કોઈ બાળક નોર્મલ ન હોય તો એ માનવસંબંધોમાં સહજ ન રહી શકે, પરંતુ જો તે એઆઈ ફ્રેન્ડ સાથે વાતચીત શરૂ કરે તો તે ધીમે ધીમે સંવાદની કળા વિકસાવી શકે છે. એઆઈ તેના જવાબોને ધીરજપૂર્વક સાંભળશે, તેને અટકાવશે નહીં, તેની ટીકા કરશે નહીં અને એ રીતે તે એબનોર્મલ બાળકનો આત્મવિશ્વાસ વધી શકે અને પછી તે વાસ્તવિક જીવનમાં મિત્ર બનાવવા માટે સજ્જ બની શકે. મસ્કની વાત પહેલી નજરે ફેસિનેટિંગ લાગી શકે, પણ એઆઈ ફ્રેન્ડ બનાવવાનું જોખમ ઉઠાવતાં પહેલાં બીજા પણ ગંભીર મુદ્દાઓ સમજવા પડે. કોઈ વ્યક્તિ એઆઈ ફ્રેન્ડ સાથે વાત કરે તો તેણે જે વાત કરી હોય એ ડેટાની સુરક્ષા પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. જો એઆઈ ફ્રેન્ડ વ્યક્તિની દરેક વાતચીત અને વ્યક્તિગત વિગતો સાચવે તો એ માહિતી કેટલી સલામત રહેશે? ઇન્ટરનેટ પર કોઈ પણ વસ્તુ હેકિંગ અથવા દુરુપયોગથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નથી. એટલે એવા કિસ્સામાં એની મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે. માની લો કે કોઈ યુવતી એઆઈ ફ્રેન્ડને કહે કે ‘મારા બોયફ્રેન્ડ સાથે શારીરિક સંબંધને કારણે હું પ્રેગ્નન્ટ થઈ ગઈ છું તો મારે શું કરવું જોઈએ?’ હવે એ વાત કોઈક પણ રીતે જાહેર થઈ જાય તો તે યુવતીની સ્થિતિ કફોડી થઈ જાય. એવી રીતે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના કુટુંબની ખાનગી વાત એઆઈ ફ્રેન્ડ સાથે કરે અથવા કોઈ યુવતીને તેનો પતિ ત્રાસ આપતો હોય, મારતો હોય અથવા તો કોઈ પતિને પત્ની હેરાન કરતી હોય એ વાત તેણે એઆઈ ફ્રેન્ડ સાથે કરી હોય અને એ વાત કોઈ સંજોગોમાં જાહેર થઈ જાય તો એના અત્યંત ગંભીર પરિણામો આવી શકે. એટલે સામાજિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો એઆઈ ફ્રેન્ડ માનવસંબંધોનું માણસો વચ્ચેની મિત્રતાનું સ્થાન લઈ લે તે યોગ્ય નથી, પરંતુ એને એક સહાયક સાધન તરીકે જોવામાં તો અને એનો સદુપયોગ કરવામાં આવે તો કદાચ તે ઉપયોગી થઈ શકે. સોશિયલ મીડિયાએ ઓલરેડી માનવજાતની કેટલી ઘોર ખોદી છે એ આપણે જોઈ જ લીધું છે અને જોઈ જ રહ્યા છીએ. હવે એઆઈ ટુલ્સ કેવીકેવી રીતે લોકોને અવળા પાટે ચડાવે છે અથવા લોકોને મિસગાઈડ કરે છે એવા કિસ્સાઓ પણ બહાર આવતા જ રહે છે. એઆઈ ક્યારેક તો કોઈને આત્મહત્યા કરવા માટે પણ પ્રેરે છે. થોડા સમય અગાઉ તો એઆઈ પર ચેટ કરનારી એક વ્યક્તિને એઆઈએ કહી દીધું હતું કે ‘તું નકામો માણસ છે, તારે મરી જ જવું જોઈએ. તું ધરતી પર બોજ છે!’ એટલે કયારેક કોઈ વ્યક્તિ એઆઈ ફ્રેન્ડને કહે કે ‘હું ડિપ્રેશનમાં છું’ ત્યારે એઆઈ ફ્રેન્ડ એવી સલાહ આપે કે ‘તારે આત્મહત્યા કરી લેવી જોઈએ’ તો? અથવા તો કોઈ વ્યક્તિ એઆઈ ફ્રેન્ડ પાસે ફરિયાદ કરે કે ‘ફલાણા માણસ પર મને ગુસ્સો આવ્યો છે.’ એ વખતે એઆઈ ફ્રેન્ડ સલાહ આપી દે કે ‘તારે તેને મારી જ નાખવો જોઈએ.’ તો? ‘નાદાન કી દોસ્તી જાન કા ખતરા’ રૂઢિપ્રયોગને બદલીને એવું કહેવાની નોબત આવી શકે કે ‘એઆઈ કી દોસ્તી જાન કા ખતરા!’