નવરાત્રિ એ માતા પ્રત્યેની આત્મીયતા, શ્રદ્ધા અને કૃપાને ઉજવવાનો ઉત્સવ છે. આ લેખ માતા અને સંતાનો વચ્ચેના અનન્ય સંબંધને વર્ણવે છે, જ્યાં માતાનું પ્રેમ, કાળજી અને માર્ગદર્શન સંતાનો માટે પ્રેરણારૂપ બને છે. દરેક નોરતું માતાના વિવિધ સ્વરૂપો અને તેના દ્વારા મળતા આધ્યાત્મિક અનુભવોનું પ્રતીક છે.

નવરાત્રિનો ઉત્સવ માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિશ્વભરમાં ધામધૂમથી ઉજવાય છે. અમેરિકા, યુકે, કેનેડા, સિંગાપોર, દુબઈ, ઓસ્ટ્રેલિયા, પેરિસ, ન્યૂઝીલેન્ડ અને જાપાન જેવા દેશોમાં ભારતીય સમુદાય ગરબા અને દુર્ગાપૂજાનું આયોજન કરે છે. આ ઉજવણીઓમાં સ્થાનિક નાગરિકો પણ ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે, જે સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને વૈશ્વિક ભાઈચારાનું પ્રતિક છે. અમેરિકા અને યુકેમાં મોટા પાયે આયોજનો થાય છે, જ્યારે કેનેડામાં વડાપ્રધાન જેવા નેતાઓ પણ જોડાય છે.

નવરાત્રિ, શક્તિ અને ભક્તિનું પર્વ, ગરબાની વૈશ્વિક ઓળખ ધરાવે છે. 'ગરબો' શબ્દ સંસ્કૃત 'દીપગર્ભો ઘટ' પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ છિદ્રોવાળી મટકીમાં દીવો મૂકી માતાજીની પૂજા કરવાનો છે. નવરાત્રિ દેવી શક્તિ દ્વારા મહિષાસુરના વધની યાદમાં ઉજવાય છે, જેમાં નવદુર્ગાના નવ સ્વરૂપોની પૂજા થાય છે. ગરબાના પ્રાચીન સ્વરૂપોમાં બેઠા ગરબા જૂનાગઢની પરંપરામાંથી આવ્યા છે, જે રાગ અને ભાવ કેન્દ્રિત હોય છે. આધુનિક યુગમાં ગરબામાં વિવિધ પ્રયોગો અને ફેશનેબલ વસ્ત્રોનો સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાતના અરવલ્લી પહાડીઓ પર સ્થિત અંબાજી મંદિરમાં દેવીની મૂર્તિ નથી, પરંતુ સોનાનો ઢોળ ચઢાવેલા શ્રી વિસા યંત્રની પૂજા થાય છે. આ યંત્રને વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શણગારીને દેવીનું સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. મંદિરનું 61 ફૂટ ઊંચું શિખર 140 કિલો સોનાથી મઢેલું છે. નવરાત્રિ અને શરદ પૂનમ જેવા તહેવારો પર વિશેષ પૂજા-અર્ચના થાય છે.

યાત્રાધામ માતાના મઢ ખાતે અશ્વિન નવરાત્રિ મહોત્સવમાં પદયાત્રીઓની સંખ્યામાં આવેલા બદલાવને કારણે ભુજ-મઢ માર્ગ પરના મોટાભાગના સેવા કેમ્પો ત્રીજા નોરતા બાદ બંધ થઈ ગયા છે. જોકે, લખપત તાલુકામાં નવરાત્રિ દરમિયાન પદયાત્રાનો મહિમા હોવાથી ત્યાં સેવા કેમ્પો ધમધમી રહ્યા છે. દયાપરના જીવદયા મિત્ર મંડળ દ્વારા 2002થી આ સેવા કેમ્પ સાતમા નોરતા સુધી ચાલુ રહે છે, જેમાં ભોજન અને મેડિકલ સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

પાલનપુરની એક શિક્ષિકા મનીષા દેવળિયાએ નવરાત્રીના પાવન અવસરે 51 શણગારેલા ગરબાનું વિનામૂલ્યે વિતરણ કર્યું. ચેન્નઈ, કોળીનાર, જૂનાગઢ, રાજકોટ, પાલનપુર, સુરત અને અમદાવાદ સહિત વિવિધ શહેરોમાં મહિલાઓ સુધી નવરાત્રીની ભક્તિ અને પરંપરાનો સંદેશ પહોંચાડવાનો આ પ્રયાસ હતો. ગરબો એ મા અંબે પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને આસ્થાનું પ્રતીક છે, જેનો હેતુ સંસ્કૃતિ જાળવી રાખી મહિલાઓમાં ભક્તિભાવ વધારવાનો છે.

દેવભૂમિ દ્વારકાની ગુગળી બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિ દ્વારા સંચાલિત નવદુર્ગા ગરબી 152 વર્ષથી પ્રાચીન પરંપરા જાળવી રહી છે. ઈ.સ. 1874થી દર વર્ષે નવરાત્રિ દરમિયાન હોળી ચોકમાં ઢોલ-નગારાના તાલે પરંપરાગત સંગીત અને છંદો સાથે માતાજીની આરાધના થાય છે. અષ્ટમીના દિવસે 108 વ્યક્તિઓ દ્વારા થતી સામૂહિક મહાઆરતી મુખ્ય આકર્ષણ છે, જે અનેક સંતો અને મહાનુભાવો દ્વારા શોભાયમાન બની છે.

પોરબંદર ખાતે તળપદ બરડાઈ બ્રાહ્મણ જ્ઞાતિ દ્વારા 55 વર્ષની પરંપરા સાથે 56મી નવરાત્રી મહોત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવી. આ ગરબીમાં 5 થી 15 વર્ષની 300 બાળાઓને વિનામૂલ્યે ચણિયાચોળી, દાંડિયા અને શણગારની સામગ્રી પૂરી પાડવામાં આવી. જંકફૂડને બદલે ખીર-પુરી જેવો પૌષ્ટિક પ્રસાદ અને શૈક્ષણિક સામગ્રી આપવામાં આવી.

તેલંગાણા રાજ્યમાં નવરાત્રિ દરમિયાન ઉજવાતો બથુકમ્મા ઉત્સવ, જેનો અર્થ 'દેવી મા જીવંત હો જાઓ' થાય છે, તે પુષ્પો અને દેવી ગૌરીને સમર્પિત છે. મહિલાઓ ફૂલોથી ગોપુરમ જેવી રચના બનાવી, લોકગીતો ગાઈને અને નૃત્ય કરીને આ તહેવાર ઉજવે છે. આ ઉત્સવ વર્ષાઋતુના સમાપન અને શીતઋતુના આરંભનો સંકેત આપે છે.

હિન્દુ ધર્મની કેટલીક તાંત્રિક પરંપરાઓમાં સ્મશાનને માત્ર ભય કે દુ:ખનું સ્થળ નહીં, પરંતુ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ ધરાવતું સ્થળ માનવામાં આવે છે. અહીં મૃત્યુ અને શરીરની નાશવંતતાનો અહેસાસ થાય છે, જે ભયનો સામનો કરવામાં અને અહંકાર ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. ભગવાન શિવ અને દેવી કાલીના સ્વરૂપો સાથે પણ સ્મશાનનું પ્રતીકાત્મક જોડાણ છે.

સાબરકાંઠા જિલ્લામાં નવરાત્રિનો ઉત્સાહભેર પ્રારંભ થયો છે. હિંમતનગર સહિત ઈડર, ખેડબ્રહ્મા જેવા વિસ્તારોમાં બીજા નોરતે ખેલૈયાઓ પરંપરાગત વેશભૂષામાં સજ્જ થઈને ગરબે રમવા ઉમટી પડ્યા હતા. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી દાંડીયાનો ઉપયોગ ઘટ્યો છે, પરંતુ યુવાનો અને બાળકો તેનો ઉપયોગ કરે છે. શેરી ગરબા અને પાર્ટી પ્લોટમાં મોડી રાત્રે ગરબાનું આયોજન થાય છે. પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો છે.

પાદરાના પીપળી ગામે સુપ્રસિદ્ધ શ્રી નાગણેશ્વરી માતાજી મંદિરે નવરાત્રીના પ્રથમ નોરતે અંગારેશ્વર પગપાળા યાત્રા સંઘ દ્વારા ધજા ચડાવવામાં આવી. રાઠોડ સમાજના આ સંઘનું નાગણેશ્વરી માતાજી સંસ્થા દ્વારા સ્વાગત કરાયું હતું. ભુવાજી ધર્મેન્દ્રસિંહ રાઠોડની ઉપસ્થિતિમાં ધજા ચડાવી ભક્તોએ માતાજીના દર્શન કરી ધન્યતા અનુભવી. નવરાત્રિ દરમિયાન આ મંદિરે હજારો ભક્તો દર્શનાર્થે આવે છે.

વડોદરા જિલ્લાના વાઘોડિયા તાલુકાના અલવા ગામે પ્રથમ વખત આદ્યશક્તિ ગરબા મહોત્સવનું ભવ્ય આયોજન કરાયું છે. બરોડા ડેરીના ડિરેક્ટર સતીશ મકવાણાના મુખ્ય પ્રયાસોથી આયોજિત આ મહોત્સવમાં નવરાત્રીના પ્રથમ દિવસે મોટી સંખ્યામાં ભક્તોએ માં અંબાની આરતીમાં ભાગ લીધો હતો. ખેલૈયાઓ માટે આકર્ષક ડેકોરેશન, લાઇટિંગ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ છે.

નવરાત્રિના પ્રથમ નોરતે છોટાઉદેપુર પોલીસ હેડક્વાર્ટર ખાતે વિશેષ ધાર્મિક કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. જિલ્લા પોલીસ વડા ઇમ્તિયાઝ શેખ (IPS)એ મા અંબાની પૂજા-અર્ચના કરી ભવ્ય આરતીનો લાભ લઇને નોરતાની શુભ શરૂઆત કરાવી હતી. આ પ્રસંગે રિઝર્વ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર એમ.જે. ચૌધરી, પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર એમ.એફ્. ડામોર, LCB અધિકારીઓ, કર્મચારીઓ અને પોલીસ પરિવારના સભ્યો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

લંડનના BAPS શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં પૂજ્ય મહંત સ્વામી મહારાજ દ્વારા ‘અક્ષર પુરુષોત્તમ સંસ્કૃત પાઠશાળા’નું ઉદ્ઘાટન કરાયું છે. આ પાઠશાળાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બ્રિટનમાં યુવા ધનને પ્રાચીન સંસ્કૃત ભાષા તરફ વાળવાનો છે. આ પહેલ ભારતીય સંસ્કૃતિ, શાસ્ત્ર જ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક વારસાના સંવર્ધન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આશરે 350 બાળ-યુવાઓ પહેલેથી જ સંસ્કૃત અભ્યાસ સાથે જોડાયેલા છે.

પશ્ચિમ બંગાળના પુરુલિયા જિલ્લામાં જયપુર રાજવાડી ખાતે 400 વર્ષ જૂની દુર્ગા પૂજા પરંપરાગત રીતે ઉજવાય છે. અહીં માં દુર્ગાની સોનાની પ્રતિમા વર્ષના મોટાભાગના સમય બેન્ક લોકરમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. પૂજાના અવસરે પોલીસ સુરક્ષા વચ્ચે પ્રતિમાને રાજવાડી લાવવામાં આવે છે અને દશમી બાદ ફરી લોકરમાં મૂકી દેવાય છે. આ અનોખી પરંપરા અને સોનાની પ્રતિમા જોવા દૂર-દૂરથી શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે.

પ્રસિદ્ધ યાત્રાધામ અંબાજી મંદિરમાં દાંતા રાજવી પરિવાર દ્વારા આસો નવરાત્રિની આઠમના હવનની હજારો વર્ષ જૂની પરંપરા યથાવત રહેશે. ગુજરાત સરકાર અને અંબાજી દેવસ્થાન ટ્રસ્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ આઠમના હવન માટે મંજૂરી મળી હોવાનો દાવો રાજવી પરિવારે કર્યો છે. કોર્ટના ચુકાદા બાદ અટકેલી આ પૂજા પરંપરા પુનઃ શરૂ થવાની આશા છે, જેને પગલે રાજવી પરિવાર શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ હવન અને પૂજન અર્ચન કરશે.

ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીએ હરિદ્વાર કુંભ મેળા 2027 માટે અધિકૃત લોગો, વેબસાઇટ અને ગીતનું અનાવરણ કર્યું. લોગોમાં ગંગા, હર કી પૌડી, અને ધનુષ બ્રિજ જેવા પ્રતીકો દર્શાવાયા છે. આ લોગો મધુ શર્માની ડિઝાઇન પર આધારિત છે. મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું કે સરકાર 2027માં ભવ્ય કુંભ મેળાનું આયોજન કરવા પ્રતિબદ્ધ છે, જે ભારતીય પરંપરા અને આસ્થાનું પ્રતિક છે.

મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા અઝરબૈજાનમાં સ્કૂલોમાં હિજાબ પહેરવા પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. નવા ડ્રેસ કોડ નિયમોના વિરોધમાં અનેક વિદ્યાર્થિનીઓએ વર્ગોનો બહિષ્કાર કર્યો છે. આ નિર્ણય સામે પડોશી દેશ તુર્કિયેમાં પણ વિરોધ પ્રદર્શનો થયાં છે. સરકાર ધર્મનિરપેક્ષ માળખા હેઠળ સમાન ડ્રેસ કોડ લાગુ કરવા પર ભાર મૂકી રહી છે.

સુરતના કોટ વિસ્તારમાં આવેલા ભવાની વડ ખાતે ભવાની માતાજીના મંદિરમાં 450 વર્ષ જૂની ગરબાની પરંપરા ઉજવાઈ રહી છે. લોકવાયકા મુજબ, સુરતમાં શેરી ગરબાની શરૂઆત આ મંદિરેથી થઈ હતી. સમય સાથે ગરબાનું સ્વરૂપ બદલાયું છે, પરંતુ મંદિરનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ પણ અહીં દર્શન કરવા આવ્યા હતા.

પાવાગઢ ખાતે આસો નવરાત્રી મહોત્સવ દરમિયાન ત્રીજા નોરતે જગતજનની મા મહાકાળીના દર્શન માટે હજારો ભક્તો ઉમટી પડ્યા હતા. વહેલી સવારની આરતી અને પૂજન અર્ચન સાથે 'જય મહાકાળી'ના નારા ગુંજી ઉઠ્યા હતા. પ્રથમ નોરતાથી અત્યાર સુધીમાં બે લાખથી વધુ ભક્તોએ દર્શનનો લાભ લીધો છે. સુરક્ષા અને સુવિધાઓ માટે વહીવટી તંત્ર સજ્જ છે.

ઓક્ટોબરના પ્રથમ લોન્ગ વીકએન્ડમાં ઉત્તરાખંડના કૈંચી ધામમાં 50,000 થી વધુ શ્રદ્ધાળુઓની નોંધણી થઈ. આ દર્શાવે છે કે ભારતમાં પ્રવાસન ફક્ત હિલ સ્ટેશનો અને બીચ સુધી સીમિત નથી રહ્યું. કેદારનાથ, કાશી, અયોધ્યા, વૃંદાવન અને ઉજ્જૈન જેવા ધાર્મિક સ્થળો યુવાનોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશ 15.7% મુલાકાતીઓ સાથે પ્રવાસન ક્ષેત્રે અગ્રણી બન્યું છે.

ચોટીલા ખાતે પવિત્ર આસો નવરાત્રિ મહોત્સવના ત્રીજા નોરતે મા ચામુંડાના દર્શન માટે શ્રદ્ધાળુઓનું ઘોડાપૂર ઉમટી પડ્યું છે. રાજ્યના ખૂણે-ખૂણેથી મોટી સંખ્યામાં ભાવિકો વહેલી સવારથી જ માઈભક્તો મા ચામુંડાના ચરણોમાં શિશ નમાવવા કતારબદ્ધ ઊભા છે. નવરાત્રિના પાવન પર્વને પગલે સમગ્ર ચોટીલા ધામ ભક્તિમય વાતાવરણમાં ગુંજી ઉઠ્યું છે.

ભાવનગર શહેરના રૃવાપરી દરવાજા પાસે આવેલું ૪૦૦ વર્ષ જૂનું બાલા બહુચરાજી માતાજીનું મંદિર તેની આગવી પરંપરાઓ માટે જાણીતું છે. અહીં બાલાયંત્રની પૂજા, માતાજીના વાહન કુકડાઓનું મુક્તપણે વિહરવું, અને સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રથમ વખત આનંદ ગરબાનો પ્રારંભ જેવી વિશેષતાઓ શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે. નવરાત્રિ દરમિયાન કિન્નર બહેનો દ્વારા થતો રાસ પણ લોકપ્રિય છે.

નવરાત્રિ દરમિયાન માતાજીની ઉપાસના સાથે, ભક્તો દ્વારા બહેનોને લ્હાણી વહેંચવાની પરંપરા જોવા મળે છે. કોઈ માનતા પૂર્ણ થવાથી, તો કોઈ શોખ ખાતર આ લ્હાણી વહેંચે છે. નાની છોકરીઓથી લઈને વૃદ્ધાઓ સુધી, અને યુવાન છોકરાઓ પણ આ લ્હાણી મેળવવા ઉત્સાહ દાખવે છે. ગામડાઓ અને શહેરી વિસ્તારોમાં પણ આ પરંપરા આનંદ અને ગમ્મત સાથે ઉજવાય છે, જેમાં ઘરવપરાશની વસ્તુઓનું વિતરણ થાય છે.

હિમાચલ પ્રદેશના જ્વાળામુખી શક્તિપીઠ મંદિરમાં દેવીની મૂર્તિ નથી, પરંતુ ખડકોની તિરાડોમાંથી નીકળતી નવ પ્રાકૃતિક જ્વાળાઓની પૂજા થાય છે. આ જ્વાળાઓ કુદરતી ગેસથી સળગે છે અને તેમને મહાકાળી, અન્નપૂર્ણા, સરસ્વતી જેવા દેવી સ્વરૂપો માનવામાં આવે છે. અહીં દેવતાઓ અને પિતૃઓ માટે પણ વિશેષ પૂજા થાય છે, અને ભોજક પરિવારના પરિણીત સભ્યો જ પૂજા કરી શકે છે.

અંબાજી મંદિરમાં નવરાત્રીની આઠમના દિવસે દાંતાના રાજવી પરિવાર દ્વારા થતા હવન અને પૂજાના અધિકારને લઈને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહેલા વિવાદમાં રાજવી પરિવારને રાહત મળી છે. હાઈકોર્ટે પૂજા-હવન માટે એક્સટેન્શન આપ્યું છે, જેથી આ વર્ષે રાજવી પરિવાર પરંપરા મુજબ પૂજા કરી શકશે. રાજવી રિદ્ધિરાજસિંહે જણાવ્યું કે આસ્થાના વિષયને લઈને તેઓ લડાઈ ચાલુ રાખશે.

ભુજના માધાપરમાં વર્ધમાન સ્થા. જૈન સંઘ દ્વારા સંચાલિત ‘વીર વિતરાગ ધામ’ (વિવિધા) સંકુલનું ભૂમિપૂજન ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક કાર્યો માટે યોજાયું હતું. શશીકાંતભાઈ મોરબીયા અને દિવાળીબેન મહેતા પરિવારે ભૂમિદાન આપી સહયોગ કર્યો હતો. આ સંકુલ જૈન શાસન ભક્તિ માટે ઉપયોગી ગણાવાયું છે, જેમાં વિવિધ રૂમ અને હોલ માટે દાતાઓ જોડાયા હતા.

મોરબીમાં નવરાત્રી મહોત્સવનો પ્રારંભ થયો છે, જેમાં શહેર અને તાલુકાના વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રાચીન ગરબીઓમાં રાસ-ગરબાની રમઝટ બોલી રહી છે. પ્રથમ નોરતે જ જગદંબા સ્વરૂપા બાળાઓએ લોકવાદ્યોના સથવારે ભક્તિસભર માહોલ સર્જ્યો છે. ધક્કાવાળી મેલડી માતાની ગરબીમાં 26 વર્ષથી શૌર્ય રાસ, લક્ષ્મીવાસ ગામની 100 વર્ષ જૂની ગરબીમાં ઢોલ-શરણાઈના તાલે, દફતરી શેરીની 75 વર્ષ જૂની ગરબીમાં તબલા-મંજીરાના તાલે અને ખાખરાળા ગામની 110 વર્ષ જૂની ગરબીમાં માત્ર પુરુષો દ્વારા રાસ-ગરબાની પરંપરા જળવાઈ રહી છે.

મોરબીમાં પાટીદાર નવરાત્રિ મહોત્સવ-2026ના પ્રથમ નોરતે હરિયાણાના શહીદ જવાન તરુણ ભારદ્વાજ અને ઉત્તર પ્રદેશના શહીદ જવાન અશોક કુમારના પરિવારોને રૂ. 1-1 લાખની આર્થિક સહાય અર્પણ કરાઈ. આ સેવાયજ્ઞ દ્વારા દેશ માટે સર્વોચ્ચ બલિદાન આપનારા વીર જવાનોના પરિવારોનું સન્માન કરાયું. મહોત્સવના નવ દિવસ દરમિયાન દરરોજ એક શહીદ પરિવારને આમંત્રિત કરી સન્માન અને સહાય અપાશે.